Polska kanalizacja się starzeje. Problem, którego nie widać na pierwszy rzut oka

Większość sieci kanalizacyjnych eksploatowanych w Polsce została wybudowana w latach 70., 80. i 90. XX wieku. Oznacza to, że znaczna część infrastruktury osiąga dziś wiek 30–50 lat, czyli okres, w którym zaczynają ujawniać się skutki wieloletniej eksploatacji. Nie oznacza to oczywiście, że każda rura po takim czasie wymaga wymiany. Problem polega jednak na tym, że warunki, dla których projektowano sieci kilkadziesiąt lat temu, znacząco różnią się od obecnych.

Zmieniły się obciążenia drogowe, wzrosła intensywność ruchu ciężkiego, rozwinęła się zabudowa miejska, a wymagania środowiskowe Unii Europejskiej dotyczące szczelności sieci oraz ochrony wód gruntowych są dziś znacznie bardziej rygorystyczne. Jednocześnie mieszkańcy oczekują, że modernizacja infrastruktury będzie prowadzona szybko, bez wielomiesięcznych wykopów i paraliżu komunikacyjnego.

To sprawia, że zarządcy sieci stają przed trudnym pytaniem – czy nadal naprawiać istniejącą infrastrukturę punktowo, czy rozpocząć kompleksową modernizację z wykorzystaniem nowoczesnych technologii?

Kanalizacja nie psuje się z dnia na dzień

Jednym z największych mitów dotyczących infrastruktury kanalizacyjnej jest przekonanie, że awaria zaczyna się w chwili pęknięcia rury. W rzeczywistości proces degradacji trwa często wiele lat.

Najczęściej pierwszym sygnałem są niewielkie nieszczelności połączeń, przez które do kanału zaczynają przedostawać się wody gruntowe. Z czasem dochodzi do infiltracji, wypłukiwania gruntu, utraty stabilności przewodu, deformacji oraz powstawania pustek pod nawierzchnią. Do tego dochodzą korzenie drzew, osiadanie gruntu czy zmiany temperatur.

Dopiero końcowym etapem tego procesu jest spektakularna awaria – zapadnięcie jezdni, zalanie posesji lub konieczność natychmiastowego zamknięcia ulicy. To właśnie dlatego wiele przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych odchodzi dziś od modelu „naprawiamy po awarii” na rzecz planowych programów modernizacji.

Dlaczego awaria kanalizacji kosztuje więcej niż jej wcześniejsza modernizacja?

Patrząc wyłącznie na koszt robót budowlanych, można odnieść wrażenie, że odłożenie inwestycji jest korzystne finansowo. W praktyce jest odwrotnie.

Koszt usunięcia awarii to nie tylko wymiana uszkodzonego odcinka rury. To również odtworzenie nawierzchni, organizacja ruchu zastępczego, zabezpieczenie terenu, praca służb miejskich, utrudnienia dla mieszkańców i przedsiębiorców oraz często konieczność prowadzenia robót w trybie awaryjnym, gdzie czas ma kluczowe znaczenie.

Do kosztów bezpośrednich dochodzą koszty pośrednie, których często nie uwzględnia się w analizach ekonomicznych. Zamknięte skrzyżowanie oznacza korki, opóźnienia komunikacji miejskiej, utrudnienia dla służb ratunkowych oraz spadek obrotów lokalnych przedsiębiorców.

Coraz częściej okazuje się więc, że koszt samej rury stanowi jedynie niewielką część całkowitego kosztu inwestycji. Znacznie większy wpływ na budżet mają roboty ziemne, odtworzenie nawierzchni oraz organizacja prac.

Największy problem współczesnych miast – brak miejsca na wykop

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wykonanie wykopu w pasie drogowym nie stanowiło większego problemu. Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej.

Nowoczesne miasta są znacznie bardziej zagęszczone. Pod ulicami znajdują się sieci wodociągowe, kanalizacyjne, gazowe, energetyczne, światłowody i ciepłociągi. Każda kolejna inwestycja zwiększa ryzyko kolizji z istniejącą infrastrukturą.

Do tego dochodzi intensywny ruch samochodowy oraz coraz większe oczekiwania mieszkańców dotyczące ograniczania utrudnień.

W praktyce oznacza to, że wykonanie klasycznego wykopu często staje się nie tyle trudne, ile wręcz niemożliwe lub ekonomicznie nieuzasadnione.

Szczególnie dotyczy to:

• centrów miast, 
• skrzyżowań,  
• rond,  
• torowisk tramwajowych, 
• terenów przemysłowych, 
• dróg krajowych i wojewódzkich, 
• terenów o wysokim poziomie wód gruntowych. 

Czy każdą kanalizację trzeba rozkopać?

Jeszcze kilka lat temu odpowiedź często brzmiała „tak”. Obecnie inwestorzy dysponują znacznie szerszym wachlarzem technologii.

Nie każda sytuacja wymaga wykonania otwartego wykopu. Coraz większą rolę odgrywają technologie bezwykopowe, które pozwalają modernizować lub budować sieci przy znacznie mniejszej ingerencji w otoczenie.

Nie oznacza to jednak, że istnieje jedna uniwersalna metoda. Dobór technologii powinien zawsze wynikać z analizy warunków gruntowych, długości odcinka, średnicy przewodu, wymaganej dokładności spadku oraz istniejącej infrastruktury.

W zależności od sytuacji zastosowanie znajdują m.in. przewierty sterowane HDD, mikrotuneling, cracking, relining czy technologie wierceń grawitacyjnych.

Kluczowe jest więc nie pytanie: „jak wykonać wykop?”, lecz „która technologia będzie najbezpieczniejsza, najszybsza i najbardziej opłacalna dla konkretnej inwestycji?”

Nowoczesne projektowanie zaczyna się od wyboru technologii

Zmienia się również sposób myślenia projektantów.

Jeszcze niedawno technologia wykonania była często wybierana dopiero na etapie realizacji inwestycji. Dziś coraz częściej analizuje się ją już podczas opracowywania koncepcji projektowej.

Pozwala to uwzględnić ograniczenia terenowe, zminimalizować liczbę kolizji, ograniczyć koszty odtworzenia nawierzchni oraz skrócić czas realizacji.

W efekcie nowoczesne projektowanie przestaje koncentrować się wyłącznie na przebiegu sieci. Coraz większego znaczenia nabiera również sposób jej wykonania.

Technologia jako element strategii inwestycyjnej

Rozwój technologii bezwykopowych sprawia, że są one dziś nie tylko alternatywą dla metod tradycyjnych, ale często rozwiązaniem bardziej racjonalnym ekonomicznie.

Jednym z przykładów jest technologia wierceń grawitacyjnych stosowana przez Mido, która umożliwia wykonywanie odcinków kanalizacji z zachowaniem wymaganych spadków i wysokiej precyzji, przy jednoczesnym ograniczeniu ingerencji w istniejącą infrastrukturę. Szczególnie dobrze sprawdza się tam, gdzie wykonanie klasycznego wykopu byłoby kosztowne, czasochłonne lub wiązałoby się z dużymi utrudnieniami dla mieszkańców.

Nie oznacza to jednak, że technologia bezwykopowa zastąpi wszystkie inne metody. Odpowiedzialne podejście polega na właściwym doborze rozwiązania do konkretnej inwestycji.

Podsumowanie

Polska infrastruktura kanalizacyjna stoi dziś przed jednym z największych wyzwań ostatnich dekad. Starzejące się sieci, rosnące wymagania środowiskowe, większe obciążenia komunikacyjne oraz ograniczona przestrzeń w miastach powodują, że dotychczasowe podejście do modernizacji przestaje być wystarczające.

Coraz częściej największym kosztem inwestycji nie jest sama budowa kanalizacji, lecz skutki awarii, utrudnienia dla mieszkańców i odtworzenie infrastruktury po wykopach. Dlatego przyszłość branży wodno-kanalizacyjnej będzie należeć do technologii, które pozwalają modernizować sieci szybciej, precyzyjniej i przy jak najmniejszej ingerencji w otoczenie.

Nowoczesna kanalizacja to już nie tylko trwałe materiały i poprawny projekt. To również świadomy wybór technologii wykonania – decyzja, która może przesądzić o kosztach inwestycji, czasie jej realizacji oraz jakości eksploatacji przez kolejne dziesięciolecia.