Kolizje pod ziemią zmieniają sposób prowadzenia inwestycji wod-kan

Pod ulicami zaczyna brakować miejsca. Dlaczego projektowanie kanalizacji jest coraz trudniejsze?

Jeszcze kilkanaście lat temu najważniejszym zadaniem projektanta kanalizacji grawitacyjnej było wyznaczenie możliwie krótkiej trasy, zapewnienie odpowiedniej głębokości i utrzymanie wymaganego spadku. Dziś te warunki nadal pozostają kluczowe, ale coraz częściej najtrudniejszą częścią projektu jest znalezienie pod ziemią przestrzeni, przez którą w ogóle można przeprowadzić nową sieć.

W pasie jednej ulicy mogą znajdować się jednocześnie przewody wodociągowe, kanalizacja sanitarna i deszczowa, gazociągi, sieci elektroenergetyczne, ciepłociągi, kanały technologiczne oraz infrastruktura telekomunikacyjna należąca do kilku operatorów. Część sieci jest czynna, część wyłączona, część przebudowywana, a niektóre przewody nie zawsze są odwzorowane w dokumentacji z dokładnością wystarczającą do bezpiecznego zaprojektowania robót.

Dlatego współczesne projektowanie kanalizacji coraz rzadziej polega tylko na narysowaniu optymalnej trasy. Jest przede wszystkim próbą pogodzenia:

• wymaganego spadku,
• istniejącego zagospodarowania,
• warunków gruntowo-wodnych,
• lokalizacji studni,
• przebiegu innych sieci,
• wymogów gestorów infrastruktury,
• organizacji ruchu,
• możliwości wykonawczych konkretnej technologii.

To właśnie na styku tych warunków powstaje dziś największe ryzyko inwestycji.

Polska infrastruktura podziemna nadal się rozrasta

Zagęszczenie sieci podziemnych nie jest wyłącznie wrażeniem projektantów i wykonawców. Pokazują to dane dotyczące rozwoju infrastruktury.

Na koniec 2025 roku długość sieci kanalizacyjnej w Polsce wynosiła około 190,8 tys. km. Tylko w ciągu jednego roku przybyło około 5 tys. km sieci kanalizacyjnej, a liczba przyłączy do budynków mieszkalnych zwiększyła się o blisko 117 tys. [1]

Rozbudowywana jest także infrastruktura wodociągowa, energetyczna i telekomunikacyjna. Każda nowa inwestycja oznacza umieszczenie w gruncie kolejnych przewodów, urządzeń, studni, muf, komór, zasuw lub kanałów technologicznych.

Jednocześnie znaczna część nowych sieci powstaje nie na pustych terenach, lecz w istniejących ulicach, na osiedlach i w centrach miast. Nowa infrastruktura musi więc zostać wpisana pomiędzy przewody budowane w różnych dekadach, według innych standardów i często na podstawie dokumentacji o różnej jakości.

W efekcie pas drogowy zaczyna przypominać wielowarstwowy układ techniczny, w którym niemal każda wolna przestrzeń ma już określoną funkcję.

Kanalizacja ma mniej swobody niż większość innych sieci

Nie każdą sieć podziemną projektuje się w taki sam sposób.

Przewód ciśnieniowy, kabel lub światłowód można często poprowadzić z większą swobodą w profilu pionowym. Możliwe są zmiany głębokości, łuki, podniesienia i obniżenia trasy, o ile zachowane zostaną odpowiednie warunki techniczne i odległości od innych obiektów.

Kanalizacja grawitacyjna jest znacznie bardziej wymagająca.

Ścieki muszą przepływać bez pomocy pomp, dlatego przewód musi zachować określony spadek. Każde podniesienie trasy może spowodować utratę możliwości odpływu, a nadmierne obniżenie może wymusić:

• pogłębienie kolejnych odcinków,
• wykonanie głębszych studni,
• zwiększenie zakresu odwodnienia,
• wejście poniżej poziomu wód gruntowych,
• przebudowę włączenia do istniejącego kolektora.

Projektant nie może więc po prostu ominąć każdej kolizji, przesuwając rurę kilkadziesiąt centymetrów w górę lub w dół. W przypadku kanalizacji nawet pozornie niewielka zmiana rzędnej może wpłynąć na cały profil sieci.

Kolizja podziemna nie oznacza jedynie przecięcia dwóch linii na mapie

W dokumentacji projektowej kolizja często wygląda jak punkt, w którym trasy dwóch sieci przecinają się na planie. W rzeczywistości jest to problem przestrzenny.

Trzeba uwzględnić:

• rzeczywistą rzędną istniejącego przewodu,
• jego średnicę zewnętrzną,
• grubość izolacji lub obudowy,
• strefę ochronną,
• fundamenty i konstrukcję studni,
• sposób wykonania robót,
• przestrzeń potrzebną na zabezpieczenie wykopu,
• możliwość pracy ludzi i maszyn,
• odległości wymagane przez gestora sieci.

Dlatego brak bezpośredniego przecięcia osi przewodów nie zawsze oznacza brak kolizji wykonawczej.

Może się okazać, że planowana kanalizacja wprawdzie mija gazociąg lub kabel, ale wykonanie wykopu wymagałoby odsłonięcia, podwieszenia albo zabezpieczenia tej infrastruktury. Kolizję może również powodować nie sam przewód, lecz jego studnia, komora, zasuwa, słup kablowy, blok oporowy lub fundament urządzenia.

To zasadnicza różnica między kolizją geometryczną a kolizją technologiczną.

Co pokazuje GESUT?

Podstawowym publicznym źródłem informacji o infrastrukturze podziemnej jest geodezyjna ewidencja sieci uzbrojenia terenu, czyli GESUT.

Bazy GESUT zawierają informacje o istniejących i projektowanych przewodach sieci uzbrojenia terenu oraz związanych z nimi urządzeniach. Prowadzą je starostowie, a w skali kraju odpowiada za nie 380 jednostek. [2]

Zgodnie z obowiązującymi przepisami bazę GESUT aktualizuje się na podstawie materiałów przyjmowanych do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego, wyników narad koordynacyjnych, danych z innych rejestrów publicznych oraz informacji przekazywanych przez podmioty władające sieciami. Aktualizacja powinna nastąpić niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od uzyskania odpowiednich danych lub materiałów. [3]

System ten jest niezbędny dla procesu inwestycyjnego. Nie należy jednak interpretować go jako gwarancji, że każdy przewód znajduje się dokładnie w miejscu wskazanym na mapie i że wszystkie informacje mają identyczny poziom wiarygodności.

GESUT jest bazą tworzoną z wielu źródeł. Może zawierać zarówno:

• dane pochodzące z dokładnego pomiaru geodezyjnego,
• dane o projektowanej, lecz jeszcze niewykonanej sieci,
• informacje pozyskane ze starszych map,
• dane przekazane przez gestorów,
• obiekty o różnym statusie i sposobie pozyskania.

Sama obecność przewodu w bazie nie odpowiada zatem na wszystkie pytania wykonawcze. Projektant musi wiedzieć nie tylko, że sieć istnieje, ale również jak dokładnie została zlokalizowana, czy jej położenie wysokościowe jest znane, czy została zmierzona po odkryciu, czy informacja pochodzi z dokumentacji archiwalnej oraz czy na danym obszarze mogły powstać późniejsze przebudowy.

Projektowana sieć może pozostać w bazie, mimo że nigdy nie powstała

Jednym z mniej oczywistych problemów jest obecność w bazach informacji o sieciach projektowanych.

W kwietniu 2026 roku Główny Geodeta Kraju zwrócił uwagę na problem obiektów wprowadzonych do GESUT jako wynik narady koordynacyjnej, które później nie zostały zrealizowane. Z formalnego punktu widzenia obiekt pozostaje wynikiem przeprowadzonej narady, choć inwestycja mogła zostać porzucona. Jednocześnie GESUT powinna zapewniać rzetelną i aktualną informację o sieciach. [4]

W praktyce oznacza to, że linia widoczna na mapie może oznaczać sieć istniejącą, sieć w trakcie realizacji, sieć uzgodnioną albo projekt, który ostatecznie nie został wykonany. Status każdego obiektu ma więc znaczenie.

Dlaczego mapa do celów projektowych nie kończy rozpoznania terenu?

Mapa do celów projektowych jest podstawą opracowania projektu zagospodarowania terenu. Powstaje w wyniku pracy geodezyjnej i korzysta z danych państwowego zasobu geodezyjnego oraz pomiarów wykonanych dla danego zadania.

Nie jest jednak badaniem całej przestrzeni podziemnej. Jej sporządzenie nie oznacza automatycznie fizycznego odsłonięcia każdego przewodu ani potwierdzenia przebiegu wszystkich sieci na całej trasie inwestycji.

Szczególnie problematyczne są:

• stare przewody niewykazane w materiałach,
• przyłącza wykonane bez pełnej inwentaryzacji,
• nieczynne sieci pozostawione w gruncie,
• przebudowy awaryjne,
• przewody przesunięte podczas wcześniejszych robót,
• sieci wykazane bez rzędnych wysokościowych,
• infrastruktura o niepewnym sposobie pomiaru.

Z tego powodu na trudnych odcinkach samo odczytanie mapy może być niewystarczające. Potrzebne mogą być odkrywki kontrolne, ręczne przekopy próbne, lokalizacja elektromagnetyczna, georadar, inspekcja istniejących studni, pomiar rzędnych wlotów i wylotów, weryfikacja dokumentacji gestorów oraz analiza archiwalnych projektów i inwentaryzacji.

Technologie detekcji również mają ograniczenia. Badania dotyczące mapowania infrastruktury podziemnej wskazują, że wyniki lokalizacji powinny być prezentowane razem z informacją o niepewności pomiaru, a nie jako absolutnie pewna linia. Dokładność zależy między innymi od rodzaju gruntu, materiału przewodu, głębokości, zakłóceń i przyjętej metody pomiaru. [5]

Georadar nie jest więc urządzeniem, które w każdych warunkach „widzi wszystkie rury”. Jest narzędziem wspierającym rozpoznanie, którego wyniki trzeba interpretować w kontekście lokalnych warunków.

Po co prowadzi się narady koordynacyjne?

Polskie prawo przewiduje formalny mechanizm uzgadniania lokalizacji projektowanych sieci.

Sytuowanie projektowanych sieci uzbrojenia terenu na obszarach miast oraz w pasach drogowych na terenach istniejącej lub projektowanej zwartej zabudowy obszarów wiejskich podlega koordynacji podczas narad organizowanych przez starostę. [6]

W naradzie mogą uczestniczyć projektant, inwestor, gestorzy sieci, zarządca drogi, przedstawiciele gminy lub miasta oraz inne podmioty zainteresowane przebiegiem inwestycji.

Narada koordynacyjna jest jednak etapem administracyjno-projektowym. Nie zastępuje rozpoznania wykonawczego terenu. Uzgodnienie trasy nie daje gwarancji, że wszystkie przewody zostały poprawnie wykazane, rzeczywiste rzędne zgadzają się z dokumentacją ani że przyjęta technologia będzie możliwa do zastosowania bez korekt.

Czy tę sieć da się wykonać w rzeczywistych warunkach, przy użyciu wskazanej technologii i bez niekontrolowanego ryzyka dla istniejącej infrastruktury?

Najtrudniejsze przypadki występują w istniejących pasach drogowych

W terenach niezabudowanych projektant często może zmienić trasę, przesunąć studnię albo poprowadzić sieć innym fragmentem działki. W mieście możliwości są znacznie mniejsze.

Przebieg kanalizacji ograniczają granice pasa drogowego, fundamenty budynków, drzewa i ich systemy korzeniowe, torowiska, konstrukcje nawierzchni, odwodnienie drogi, obiekty mostowe, istniejące sieci, własność gruntów oraz wymagane odległości od obiektów.

Czasami jedyna geometrycznie możliwa trasa znajduje się pod jezdnią, torami lub w przestrzeni już zajętej przez kilka innych sieci. Wówczas projektant nie wybiera pomiędzy rozwiązaniem idealnym i gorszym. Wybiera pomiędzy rozwiązaniami, z których każde ma określone ryzyko.

Co się dzieje, gdy kolizja zostaje odkryta dopiero podczas robót?

Kolizja ujawniona po rozpoczęciu budowy nie oznacza wyłącznie krótkiej przerwy w pracy. Może uruchomić cały łańcuch konsekwencji:

• wstrzymanie robót,
• zabezpieczenie odkrytej sieci,
• wezwanie gestora,
• wykonanie pomiarów,
• zmiana profilu lub trasy,
• przygotowanie dokumentacji zamiennej,
• uzyskanie dodatkowych uzgodnień,
• przedłużenie zajęcia pasa drogowego,
• zmiana organizacji ruchu,
• wzrost kosztów odwodnienia, sprzętu i robocizny.

W skrajnym przypadku trzeba przebudować istniejącą sieć albo zrezygnować z przyjętej metody wykonania. Koszt kolizji nie ogranicza się więc do wartości uszkodzonego przewodu. Obejmuje również czas, logistykę, odpowiedzialność, przestoje i ryzyko dla całej inwestycji.

Technologia powinna być analizowana już na etapie projektu

Jednym z najczęstszych błędów jest traktowanie technologii wykonania jako decyzji pozostawionej na koniec. Najpierw powstaje trasa i profil kanalizacji, a dopiero później wykonawca ma zdecydować, jak odcinek wykonać.

W prostych warunkach takie podejście może się sprawdzić. W trudnym, silnie uzbrojonym terenie technologia powinna być jednak jednym z założeń projektowych.

Inaczej projektuje się odcinek wykonywany w wykopie otwartym, metodą HDD, przeciskiem hydraulicznym, wiertnicą ślimakową, mikrotunelowaniem, wierceniem grawitacyjnym lub metodą renowacyjną po istniejącej trasie. Każda metoda wymaga innej przestrzeni, innych komór, promieni, długości, średnic, materiałów oraz warunków gruntowych.

Nie wystarczy więc napisać w dokumentacji: „wykonać bezwykopowo”. Projekt musi uwzględniać konkretną wykonalność.

Czy metoda bezwykopowa rozwiązuje problem kolizji?

Nie automatycznie. Technologia bezwykopowa nie powoduje, że istniejące sieci przestają mieć znaczenie. Trasa przewiertu nadal musi być rozpoznana, a odległości od przewodów i obiektów muszą zostać zachowane.

Metoda bezwykopowa może jednak zmienić charakter problemu.

W przypadku wykopu otwartego trzeba zapewnić przestrzeń nie tylko dla docelowej rury, ale również dla szerokości wykopu, obudowy, skarp lub szalunków, pracy sprzętu, odwodnienia, zabezpieczenia odkrytych przewodów i czasowego podwieszenia istniejących sieci.

W przewiercie potrzebny jest przede wszystkim odpowiednio zaplanowany korytarz dla rury oraz miejsca startu i zakończenia prac. Oznacza to, że sieć, która koliduje z wykopem, nie zawsze musi kolidować z przewiertem.

To nie jest gwarancja braku problemów. Jest to możliwość ograniczenia ingerencji w przestrzeń pomiędzy punktami startowym i końcowym.

Gdzie technologia wiercenia grawitacyjnego Mido rzeczywiście ma przewagę?

Technologia stosowana przez Mido została opracowana do budowy i renowacji przewodów wymagających kontrolowanego spadku. Proces obejmuje wykonanie przewiertu pilotażowego, kontrolę kierunku i spadku, a następnie rozwiercanie oraz wciąganie rury docelowej. [7]

Jej przewaga nie polega na tym, że można nią ominąć dowolną przeszkodę albo wykonać każdy projekt. Największą wartość ma w konkretnych sytuacjach.

1. Gdy trzeba zachować dokładny spadek kanalizacji

Kanalizacja sanitarna i deszczowa pracują grawitacyjnie. Zbyt mały, nierówny albo odwrócony spadek może powodować zaleganie osadów, zmniejszenie przepustowości, problemy eksploatacyjne, konieczność częstszego czyszczenia oraz brak możliwości odbioru odcinka.

Według parametrów publikowanych przez MIDO technologia pozwala wykonywać przewierty przy minimalnym spadku około 0,5%, z kontrolą dokładności spadku na poziomie około ±0,1%. [8]

To odróżnia ją od metod stosowanych głównie do przewodów ciśnieniowych lub kabli, gdzie precyzyjne utrzymanie stałego, niewielkiego spadku nie jest podstawowym wymaganiem.

2. Gdy największą kolizją jest sam wykop

W silnie uzbrojonym pasie drogowym problem może wynikać nie z przecięcia projektowanej osi z innym przewodem, lecz z braku miejsca na bezpieczne wykonanie wykopu.

Przewiert wykonywany pomiędzy studniami lub ograniczonymi punktami roboczymi może pozwolić pozostawić nawierzchnię i znaczną część infrastruktury pomiędzy nimi bez odkrywania. Jest to szczególnie istotne pod drogami, torowiskami, ciągami pieszymi, zagospodarowanymi placami i w obszarach o ograniczonej przestrzeni roboczej.

3. Gdy można wykorzystać istniejące studnie

Urządzenia wykorzystywane przez MIDO mogą pracować z typowych studni kanalizacyjnych, zależnie od ich średnicy, stanu i warunków konkretnego zadania. Dzięki temu w części realizacji można ograniczyć potrzebę wykonywania dużych komór startowych. [9]

To istotna przewaga tam, gdzie wykonanie dużej komory oznaczałoby rozbiórkę nawierzchni, zajęcie całego pasa ruchu, wejście w kolizję z innymi sieciami, konieczność kosztownego odwodnienia albo rozbiórkę istniejącej studni.

4. Gdy odcinek musi przebiegać po linii prostej pomiędzy określonymi punktami

Technologia jest przeznaczona przede wszystkim do krótkich i średnich, prostoliniowych odcinków kanalizacji.

Publikowane przez MIDO graniczne parametry wynoszą zwykle:

• do około 30–60 m długości, zależnie od średnicy, gruntu i urządzenia,
• do 500 mm średnicy,
• około 30 m dla największej średnicy,
• minimalny spadek około 0,5%.

Nie jest to technologia przeznaczona do każdego rodzaju inwestycji liniowej. Jej obszarem przewagi są krótkie i średnie odcinki kanalizacji grawitacyjnej, w których jednocześnie występują wymóg wysokiej precyzji spadku, ograniczona przestrzeń robocza, potrzeba ograniczenia wykopów oraz możliwość wykonania prostej trasy.

Czego technologia MIDO nie rozwiąże?

Rzetelna analiza powinna wskazywać także ograniczenia.

Wiercenie grawitacyjne nie eliminuje obowiązku rozpoznania istniejących sieci, wykonania badań geotechnicznych, sprawdzenia poziomu wód gruntowych, określenia materiału i średnicy rury, uzgodnienia trajektorii z gestorami ani zapewnienia odpowiednich studni lub punktów roboczych.

Nie będzie właściwym rozwiązaniem, gdy:

• projekt wymaga łukowej trasy,
• odcinek przekracza możliwości długościowe urządzenia,
• średnica jest większa od zakresu technologii,
• nie można zapewnić punktu startowego i końcowego,
• na trasie znajduje się przeszkoda, której nie można bezpiecznie przewiercić ani ominąć,
• wymagane odległości od istniejącej infrastruktury nie mogą zostać zachowane.

Technologia bezwykopowa nie powinna być traktowana jako sposób na „przewiercenie się jakoś” przez nieznane uzbrojenie. Jej skuteczność zależy od jakości przygotowania projektu.

Największa zmiana powinna nastąpić przed rozpoczęciem budowy

Współczesny projekt kanalizacji powinien odpowiadać na więcej pytań niż sam przebieg sieci. Dla trudnego odcinka warto przeprowadzić analizę w następującej kolejności.

1. Zweryfikować dane geodezyjne

   Należy ustalić, które przewody mają potwierdzone położenie, które są wykazane orientacyjnie, czy dostępne są rzędne, czy istnieją sieci projektowane oraz czy w bazie figurują obiekty nieczynne lub niezrealizowane.

2. Zebrać informacje od gestorów

   Dane w państwowym zasobie nie muszą obejmować całej dokumentacji technicznej posiadanej przez operatorów. Gestor może dysponować profilami, dokumentacją powykonawczą, danymi o awariach, informacją o wyłączonych przewodach, planami przebudowy oraz szczegółami konstrukcji komór i urządzeń.

3. Wykonać rozpoznanie terenowe

   Należy sprawdzić włazy, skrzynki zasuw, studnie, kanały technologiczne, szafy i słupy, ślady wcześniejszych robót oraz rzędne włączeń. Dokumentacja i teren powinny być analizowane razem.

4. Wskazać miejsca o najwyższym ryzyku

   Nie ma potrzeby wykonywania odkrywek na każdym metrze trasy. Należy je lokalizować tam, gdzie nawet niewielka rozbieżność może uniemożliwić realizację: na skrzyżowaniach sieci, w miejscach zmiany głębokości, w rejonie studni i komór, na przejściach pod torami i drogami oraz na odcinkach o minimalnym dostępnym spadku.

5. Porównać technologie przed zamknięciem projektu

   Analiza nie powinna sprowadzać się do porównania ceny jednego metra rury. Trzeba uwzględnić komory, wykopy, odwodnienie, odtworzenie nawierzchni, przebudowę kolizji, czas zajęcia pasa drogowego, organizację ruchu, ryzyko przestoju, możliwość wykorzystania istniejących studni i prawdopodobieństwo zmian projektowych. Dopiero taki rachunek pokazuje rzeczywisty koszt rozwiązania.

Projektant nie powinien projektować tylko rury. Powinien projektować sposób jej wykonania

Rosnące zagęszczenie infrastruktury podziemnej zmienia rolę projektanta.

Nie wystarczy wskazać osi i rzędnych kanału. Coraz ważniejsze staje się zaplanowanie, jak dotrzeć do punktu startowego, gdzie ustawić sprzęt, jak zabezpieczyć czynne sieci, czy konieczna będzie przebudowa kolizji, czy da się zachować spadek, co zrobić w przypadku rozbieżności danych i jaka technologia daje największą odporność na ryzyko.

To nie oznacza, że każdy projekt musi być bezwykopowy. Oznacza natomiast, że w silnie uzbrojonym terenie metoda wykopowa nie powinna być automatycznym wyborem tylko dlatego, że jest najbardziej znana.

Tak samo metoda bezwykopowa nie powinna być wpisywana do projektu bez wskazania, jaka technologia spełni wymagania dotyczące spadku, średnicy, długości, materiału, warunków gruntowych i dostępnej przestrzeni.

Wnioski: pod ziemią nie będzie luźniej

Polska nadal rozbudowuje sieci kanalizacyjne, wodociągowe, energetyczne i telekomunikacyjne. Jednocześnie coraz większa część inwestycji będzie dotyczyć modernizacji i wymiany infrastruktury w już zagospodarowanych terenach.

To oznacza, że projektowanie kanalizacji nie stanie się prostsze. Przeciwnie: będzie wymagać dokładniejszych danych, lepszej współpracy gestorów, wcześniejszego rozpoznania terenu i świadomego doboru technologii.

Czy w tym miejscu istnieje rzeczywisty, możliwy do wykonania korytarz dla sieci grawitacyjnej — i jaka metoda pozwoli zbudować ją przy najmniejszym ryzyku?

W części inwestycji odpowiedzią nadal będzie wykop otwarty. W innych — mikrotunelowanie, wiertnica ślimakowa albo inna technologia bezwykopowa.

W krótkich i średnich odcinkach, w których kluczowe są dokładny spadek, ograniczona przestrzeń robocza oraz możliwość pracy pomiędzy istniejącymi studniami, rozwiązaniem wartym przeanalizowania jest technologia wiercenia grawitacyjnego stosowana przez Mido.

Nie dlatego, że usuwa wszystkie kolizje. Dlatego, że w określonych warunkach pozwala inaczej zaprojektować sposób przejścia przez przestrzeń, w której tradycyjny wykop sam staje się największą kolizją.

Źródła

1. [1] Główny Urząd Statystyczny, „Infrastruktura komunalna w 2025 r.”, stat.gov.pl.
2. [2] Geoportal Krajowy, „Uzbrojenie terenu (GESUT)”, geoportal.gov.pl.
3. [3] Rozporządzenie w sprawie geodezyjnej ewidencji sieci uzbrojenia terenu, tekst aktu w ELI.
4. [4] Główny Geodeta Kraju, materiał dotyczący aktualności danych o projektowanych sieciach w GESUT, gov.pl, kwiecień 2026 r.
5. [5] Literatura naukowa dotycząca mapowania infrastruktury podziemnej i niepewności lokalizacji, ScienceDirect.
6. [6] Prawo geodezyjne i kartograficzne — przepisy o naradach koordynacyjnych, ELI.
7. [7] MIDO, wywiad ekspercki: technologia wiertnicy grawitacyjnej, mido.net.pl.
8. [8] MIDO, „Technologia wiertnicy grawitacyjnej — nowoczesne rozwiązania w budownictwie”, mido.net.pl.
9. [9] MIDO, materiały techniczne i realizacyjne dotyczące pracy ze studni kanalizacyjnych, mido.net.pl.