Cena to dopiero początek kosztów inwestycji

Przez wiele lat w inwestycjach infrastrukturalnych obowiązywała prosta zasada – wygrywała najniższa cena. Dotyczyło to również branży wodociągowo-kanalizacyjnej, gdzie w postępowaniach przetargowych koszt wykonania robót był często najważniejszym kryterium wyboru wykonawcy.

Dziś coraz więcej inwestorów zadaje sobie jednak inne pytanie:

Czy najtańsza oferta rzeczywiście oznacza najtańszą inwestycję?

Doświadczenia z ostatnich lat pokazują, że odpowiedź nie zawsze brzmi „tak". Coraz częściej okazuje się, że pozorna oszczędność na etapie wyboru wykonawcy prowadzi do wyższych kosztów podczas realizacji lub eksploatacji infrastruktury. Opóźnienia, roboty dodatkowe, problemy z organizacją ruchu, kolizje z istniejącym uzbrojeniem czy konieczność wcześniejszych napraw potrafią wielokrotnie przewyższyć różnicę pomiędzy najtańszą a drugą ofertą.

To właśnie dlatego sposób oceny inwestycji zaczyna się zmieniać.

Coraz większą rolę odgrywa nie tylko cena wykonania robót, ale również ich wpływ na cały cykl życia infrastruktury – od projektu, przez budowę, aż po wieloletnią eksploatację.

Inwestycja kończy się znacznie później niż podpisanie umowy

Jeszcze kilkanaście lat temu sukces postępowania przetargowego utożsamiano przede wszystkim z wyborem wykonawcy i podpisaniem umowy. Dziś wiadomo, że jest to dopiero początek procesu.

W przypadku sieci wodociągowych i kanalizacyjnych rzeczywisty koszt inwestycji rozkłada się na wiele lat. Obejmuje nie tylko budowę, lecz także utrzymanie infrastruktury, usuwanie awarii, remonty, modernizacje oraz koszty wynikające z utrudnień dla mieszkańców i użytkowników dróg.

Z tego powodu coraz częściej mówi się o koszcie cyklu życia inwestycji (Life Cycle Cost – LCC), czyli metodzie oceny uwzględniającej wszystkie wydatki ponoszone przez cały okres użytkowania obiektu, a nie wyłącznie koszt jego wybudowania.

Takie podejście od wielu lat funkcjonuje w międzynarodowej praktyce inżynierskiej i znajduje odzwierciedlenie również w polskim Prawie zamówień publicznych, które dopuszcza ocenę ofert z wykorzystaniem kosztu cyklu życia jako jednego z kryteriów wyboru wykonawcy.

Nie oznacza to oczywiście, że cena przestała mieć znaczenie. Nadal pozostaje jednym z podstawowych elementów oceny ofert. Coraz częściej jest jednak analizowana razem z trwałością rozwiązań, przewidywanymi kosztami utrzymania oraz ryzykiem, jakie dana technologia niesie dla całej inwestycji.

Cena kontraktu to nie koszt inwestycji

Na pierwszy rzut oka porównanie ofert wydaje się proste – wystarczy zestawić kwoty zaproponowane przez wykonawców. W praktyce takie podejście pokazuje jedynie część obrazu.

Budowa kanalizacji to znacznie więcej niż koszt robót ziemnych czy ułożenia przewodów. O końcowym budżecie inwestycji decyduje wiele elementów, które często nie są widoczne w podstawowym zestawieniu kosztów.

Do najważniejszych należą między innymi:

• organizacja i utrzymanie ruchu drogowego, 
• odtworzenie nawierzchni po zakończeniu robót, 
• odwodnienie wykopów, 
• zabezpieczenie istniejącego uzbrojenia podziemnego, 
• koordynacja z gestorami sieci, 
• nadzory branżowe, 
• roboty dodatkowe wynikające z nieprzewidzianych warunków gruntowych, 
• wydłużenie harmonogramu, 
• przyszłe koszty eksploatacji i utrzymania sieci. 

W przypadku inwestycji prowadzonych w centrach miast udział tych kosztów może być bardzo wysoki. Niejednokrotnie organizacja ruchu, odtworzenie nawierzchni czy konieczność zachowania przejezdności ulic generują wydatki porównywalne z kosztami samych robót kanalizacyjnych.

To właśnie dlatego inwestorzy coraz częściej patrzą na inwestycję całościowo, zamiast analizować wyłącznie cenę za metr wykonanej sieci.

Ryzyko również ma swoją cenę

W zarządzaniu projektami infrastrukturalnymi coraz częściej mówi się o jeszcze jednym koszcie – koszcie ryzyka.

Nie znajdziemy go w kosztorysie ani w formularzu ofertowym, ale bardzo często decyduje o tym, czy inwestycja zakończy się zgodnie z planem.

Ryzyko może oznaczać między innymi:

• konieczność wykonania robót dodatkowych, 
• odkrycie niezinwentaryzowanego uzbrojenia, 
• zmianę warunków gruntowych, 
• przedłużenie zajęcia pasa drogowego, 
• opóźnienia harmonogramu, 
• spory kontraktowe, 
• konieczność zmian projektowych już po rozpoczęciu robót. 

Każde z tych zdarzeń wpływa nie tylko na budżet inwestycji, ale również na mieszkańców, przedsiębiorców oraz zarządców infrastruktury.

Z perspektywy inwestora różnica kilkuprocentowa pomiędzy ofertami często okazuje się mniej istotna niż prawdopodobieństwo wystąpienia problemów podczas realizacji.

To właśnie dlatego coraz częściej pojawia się pytanie nie o to, która oferta jest najtańsza, ale która daje największą szansę na bezpieczną i przewidywalną realizację inwestycji.

Dlaczego ten sposób myślenia zyskuje na znaczeniu?

Miasta stają się coraz bardziej złożonym organizmem. Pod ulicami funkcjonują gęste sieci wodociągowe, kanalizacyjne, gazowe, energetyczne i telekomunikacyjne. Każda nowa inwestycja wymaga uzgodnień z wieloma gestorami oraz uwzględnienia wpływu robót na codzienne funkcjonowanie mieszkańców.

W takich warunkach technologia wykonania przestaje być wyłącznie decyzją techniczną. Coraz częściej staje się decyzją organizacyjną i ekonomiczną.

Projektanci oraz inwestorzy analizują dziś nie tylko możliwość wykonania robót, ale również ich wpływ na ruch drogowy, czas realizacji, bezpieczeństwo prac oraz przyszłe koszty utrzymania infrastruktury.

To wyraźny sygnał, że branża wodociągowo-kanalizacyjna stopniowo odchodzi od myślenia wyłącznie kategorią ceny i coraz częściej koncentruje się na wartości, jaką dana inwestycja będzie przynosiła przez kolejne dziesięciolecia.

Największe problemy inwestycji powstają jeszcze przed rozpoczęciem budowy

W branży budowlanej często mówi się o problemach, które pojawiają się podczas realizacji inwestycji. Tymczasem praktyka pokazuje, że wiele z nich ma swoje źródło znacznie wcześniej – na etapie projektowania i planowania.

To właśnie wtedy zapadają decyzje, które później decydują o powodzeniu całego przedsięwzięcia.

Przebieg projektowanej sieci, wybór technologii wykonania, rozpoznanie warunków gruntowych, sposób prowadzenia ruchu czy koordynacja z gestorami istniejącej infrastruktury – wszystkie te elementy wpływają nie tylko na koszt budowy, ale również na ryzyko wystąpienia problemów podczas realizacji.

Jeżeli już na etapie projektu zostaną przyjęte błędne założenia, wykonawca często staje przed koniecznością rozwiązywania problemów, których można było uniknąć znacznie wcześniej.

Projekt powinien być nie tylko poprawny, ale również wykonalny

Dokumentacja projektowa jest podstawą każdej inwestycji. Nie oznacza to jednak, że każde rozwiązanie, które dobrze wygląda na rysunku, będzie równie łatwe do wykonania w terenie.

To różnica, która w praktyce ma ogromne znaczenie.

Projekt może spełniać wszystkie wymagania formalne, a jednocześnie zakładać rozwiązania trudne do realizacji ze względu na istniejące uzbrojenie, ograniczoną przestrzeń roboczą czy specyficzne warunki gruntowe.

W takich sytuacjach problemy ujawniają się dopiero po rozpoczęciu robót. Pojawiają się zmiany organizacji budowy, dodatkowe uzgodnienia, korekty harmonogramu i – co najważniejsze – dodatkowe koszty.

Dlatego coraz częściej jeszcze przed ogłoszeniem przetargu inwestorzy konsultują dokumentację z wykonawcami oraz specjalistami od konkretnych technologii.

Nie po to, aby zmieniać projekt, ale aby upewnić się, że przyjęte rozwiązania będą możliwe do wykonania zgodnie z jego założeniami.

Każda inwestycja ma własne ograniczenia

Nie istnieje jedna technologia, która sprawdzi się w każdych warunkach.

To jedna z najważniejszych zasad współczesnego budownictwa infrastrukturalnego.

Dobór metody wykonania powinien wynikać z analizy konkretnej inwestycji, a nie z przyzwyczajeń czy doświadczeń zdobytych na innych realizacjach.

Znaczenie mają między innymi:

• głębokość posadowienia projektowanej sieci, 
• rodzaj gruntu, 
• poziom wód gruntowych, 
• długość odcinków pomiędzy studniami, 
• zagęszczenie istniejącej infrastruktury podziemnej, 
• dostępna przestrzeń robocza, 
• wymagania dotyczące organizacji ruchu, 
• oczekiwana dokładność wykonania. 

To właśnie zestawienie tych czynników pozwala ocenić, która technologia będzie najbardziej efektywna zarówno pod względem technicznym, jak i ekonomicznym.

Koszt ryzyka trudno policzyć, ale łatwo go odczuć

W kosztorysie inwestycji nie znajdziemy pozycji o nazwie „ryzyko". Nie oznacza to jednak, że nie ma ono wymiernej wartości.

Wręcz przeciwnie.

Każde nieprzewidziane zdarzenie oznacza konkretne konsekwencje finansowe.

Może to być konieczność wykonania robót dodatkowych, wydłużenie zajęcia pasa drogowego, przeprojektowanie fragmentu inwestycji czy usunięcie kolizji z niezinwentaryzowaną siecią.

Do tego dochodzą koszty trudniejsze do oszacowania – utrudnienia dla mieszkańców, zakłócenia w funkcjonowaniu przedsiębiorstw, opóźnienia innych inwestycji czy wydłużenie procedur administracyjnych.

W praktyce właśnie te elementy sprawiają, że różnica pomiędzy najtańszą a drugą ofertą bardzo szybko przestaje mieć znaczenie.

Coraz więcej inwestorów dochodzi więc do wniosku, że lepiej ograniczyć ryzyko na początku niż ponosić jego koszty podczas realizacji.

Jakość wykonania to również element ekonomii

Jeszcze do niedawna jakość robót postrzegano głównie przez pryzmat zgodności z dokumentacją projektową oraz wymaganiami technicznymi.

Dziś coraz częściej analizowana jest także z perspektywy kosztów eksploatacji.

To szczególnie ważne w przypadku kanalizacji grawitacyjnej.

Nawet niewielkie odchylenia od projektowanego spadku mogą z czasem prowadzić do odkładania się osadów, pogorszenia warunków przepływu czy konieczności częstszego czyszczenia sieci.

Podobnie wygląda sytuacja z nieszczelnościami lub lokalnymi deformacjami przewodów.

Ich usunięcie po zakończeniu inwestycji wiąże się zwykle z dużo większymi kosztami niż wykonanie robót zgodnie z wymaganiami już za pierwszym razem.

Z punktu widzenia zarządcy sieci dobra jakość wykonania oznacza więc nie tylko mniejsze ryzyko awarii, ale również niższe koszty utrzymania infrastruktury przez wiele kolejnych lat.

Technologia wpływa na znacznie więcej niż sposób wykonania robót

Wybór technologii nie jest dziś wyłącznie decyzją wykonawczą.

Wpływa na organizację całej inwestycji.

Od zastosowanej metody zależą między innymi:

• czas realizacji, 
• zakres zajęcia pasa drogowego, 
• wielkość wykopów, 
• bezpieczeństwo prac, 
• ryzyko uszkodzenia istniejącego uzbrojenia, 
• liczba osób zaangażowanych w realizację, 
• wpływ inwestycji na mieszkańców i lokalny ruch. 

Dlatego coraz częściej już na etapie projektowania analizuje się nie tylko możliwość wykonania robót, ale również konsekwencje wyboru konkretnej technologii dla całego procesu inwestycyjnego.

Takie podejście pozwala ograniczyć liczbę zmian w trakcie realizacji, lepiej przewidzieć harmonogram i skuteczniej kontrolować budżet przedsięwzięcia.

Doświadczenie wykonawcy również ogranicza ryzyko

Nowoczesne inwestycje wymagają współpracy wielu uczestników procesu budowlanego.

Projektanci odpowiadają za rozwiązania techniczne, inwestorzy za cele przedsięwzięcia, a wykonawcy wnoszą doświadczenie zdobyte podczas realizacji podobnych inwestycji.

To właśnie praktyczna wiedza pozwala często zauważyć problemy, które nie są widoczne na etapie analizy dokumentacji.

Doświadczony wykonawca potrafi ocenić, czy projektowana technologia będzie możliwa do zastosowania w rzeczywistych warunkach terenowych, wskazać potencjalne kolizje oraz zaproponować rozwiązania ograniczające ryzyko jeszcze przed rozpoczęciem robót.

Nie oznacza to ingerencji w projekt.

To uzupełnienie procesu inwestycyjnego o wiedzę wynikającą z praktyki.

Im wcześniej zostanie wykorzystana, tym większa szansa na sprawną realizację inwestycji.

Od technologii do wartości. Dlaczego sposób wykonania inwestycji staje się decyzją strategiczną?

Jeszcze kilkanaście lat temu wybór technologii wykonania robót był traktowany przede wszystkim jako decyzja techniczna. W praktyce sprowadzał się do odpowiedzi na pytanie, jak wykonać projekt.

Dziś coraz częściej punkt wyjścia jest zupełnie inny.

Projektanci, inwestorzy i gestorzy sieci zaczynają pytać przede wszystkim jak zrealizować inwestycję przy możliwie najmniejszym ryzyku, najniższych kosztach eksploatacji i jak najmniejszej ingerencji w funkcjonowanie otoczenia.

To zasadnicza zmiana sposobu myślenia o procesie inwestycyjnym.

Technologia przestaje być wyłącznie narzędziem wykonawcy. Staje się jednym z elementów zarządzania ryzykiem całego przedsięwzięcia¹.

Nie istnieje technologia dobra dla każdej inwestycji

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest próba znalezienia rozwiązania uniwersalnego.

W rzeczywistości każda inwestycja infrastrukturalna jest inna.

Różnią się:

• warunki gruntowo-wodne, 
• głębokość posadowienia przewodów, 
• zagęszczenie istniejącej infrastruktury podziemnej, 
• dostępna przestrzeń robocza, 
• intensywność ruchu drogowego, 
• wymagania inwestora, 
• oczekiwana trwałość infrastruktury. 

Dlatego dobór technologii powinien być wynikiem analizy konkretnego przedsięwzięcia, a nie przyzwyczajeń wykonawcy czy projektanta.

Coraz częściej już na etapie przygotowania inwestycji analizowane są nie tylko możliwości techniczne wykonania robót, lecz również ich wpływ na harmonogram, organizację ruchu oraz przyszłe koszty utrzymania infrastruktury².

Kanalizacja grawitacyjna stawia szczególne wymagania

Nie każda sieć kanalizacyjna wymaga takiej samej dokładności wykonania.

Szczególnym przypadkiem jest kanalizacja grawitacyjna.

Tutaj powodzenie inwestycji zależy nie tylko od ułożenia przewodu pomiędzy dwoma punktami.

Równie istotne pozostają:

• zachowanie projektowanego spadku, 
• prowadzenie osi przewodu zgodnie z dokumentacją, 
• szczelność połączeń, 
• właściwe włączenie do istniejących studni, 
• zachowanie parametrów hydraulicznych projektowanej sieci. 

Nawet niewielkie odchylenia od projektu mogą z czasem skutkować odkładaniem się osadów, pogorszeniem przepływu ścieków oraz zwiększeniem częstotliwości prac eksploatacyjnych.

Z punktu widzenia zarządcy sieci oznacza to wzrost kosztów utrzymania infrastruktury przez cały okres jej użytkowania³.

To właśnie dlatego coraz większego znaczenia nabiera nie tylko sama możliwość wykonania robót, ale również precyzja, z jaką dana technologia pozwala je wykonać.

Wiercenie grawitacyjne nie jest rozwiązaniem uniwersalnym

W dyskusji o technologiach bezwykopowych łatwo popaść w skrajności.

Jedni przedstawiają je jako rozwiązanie dla każdej inwestycji.

Inni traktują je wyłącznie jako alternatywę dla wykopu otwartego.

Oba podejścia są zbyt dużym uproszczeniem.

Technologia wiercenia grawitacyjnego nie zastąpi wszystkich metod budowy kanalizacji.

Istnieje jednak wiele sytuacji, w których pozwala znacząco ograniczyć ryzyko inwestycyjne.

Dotyczy to przede wszystkim realizacji:

• pod drogami o dużym natężeniu ruchu, 
• pod torowiskami, 
• pomiędzy istniejącymi studniami, 
• w terenach o ograniczonej przestrzeni roboczej, 
• na odcinkach wymagających zachowania wysokiej dokładności spadku, 
• w miejscach o rozbudowanej infrastrukturze podziemnej. 

W takich przypadkach analiza technologii nie powinna sprowadzać się wyłącznie do porównania kosztu wykonania jednego metra sieci.

Znacznie ważniejsze jest pytanie:

Jakie ryzyka inwestycyjne możemy ograniczyć dzięki odpowiedniemu doborowi technologii?

Mniejsza ingerencja w otoczenie również ma wartość

Jeszcze kilka lat temu wpływ inwestycji na mieszkańców był traktowany przede wszystkim jako kwestia organizacyjna.

Obecnie coraz częściej staje się jednym z elementów oceny efektywności przedsięwzięcia.

Ograniczenie liczby wykopów może oznaczać między innymi:

• krótszy czas zajęcia pasa drogowego, 
• mniejszą liczbę objazdów, 
• ograniczenie odtworzeń nawierzchni, 
• mniejsze ryzyko uszkodzenia istniejącego uzbrojenia, 
• niższy poziom hałasu i uciążliwości dla mieszkańców. 

Nie zawsze są to koszty widoczne w kosztorysie ofertowym.

Są jednak realnym elementem kosztu społecznego inwestycji, który coraz częściej uwzględniany jest przy ocenie dużych przedsięwzięć infrastrukturalnych⁴.

Dojrzałe inwestycje zaczynają się od rozmowy

Najlepsze inwestycje rzadko są efektem przypadku.

Ich wspólną cechą jest odpowiednio wczesna współpraca wszystkich uczestników procesu budowlanego.

Projektant zna wymagania techniczne.

Inwestor określa cele przedsięwzięcia.

Gestor sieci odpowiada za późniejszą eksploatację.

Wykonawca wnosi doświadczenie wynikające z realizacji podobnych inwestycji.

Połączenie tych kompetencji jeszcze przed ogłoszeniem przetargu pozwala wychwycić wiele potencjalnych problemów, zanim staną się kosztownymi zmianami podczas realizacji.

Coraz więcej zamawiających korzysta z dialogu technicznego oraz konsultacji rynkowych właśnie po to, aby ograniczyć ryzyko błędnych założeń projektowych i lepiej przygotować postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego⁵.

Rola wykonawcy również się zmienia

Współczesny wykonawca coraz częściej pełni rolę partnera technicznego.

Nie ogranicza się wyłącznie do realizacji dokumentacji projektowej.

Coraz częściej uczestniczy również w analizie wykonalności rozwiązań, identyfikacji potencjalnych ryzyk oraz ocenie wpływu przyjętej technologii na przebieg całej inwestycji.

Takie podejście nie oznacza zastępowania projektanta.

Wręcz przeciwnie.

Pozwala uzupełnić proces projektowy o praktyczne doświadczenie zdobyte podczas realizacji podobnych inwestycji.

W efekcie decyzje podejmowane jeszcze przed rozpoczęciem budowy są lepiej dopasowane do rzeczywistych warunków terenowych, co zmniejsza prawdopodobieństwo zmian w trakcie realizacji oraz ogranicza ryzyko przekroczenia budżetu.

Coraz częściej wygrywa nie najtańsze rozwiązanie, ale najbardziej przewidywalne

W nowoczesnym zarządzaniu inwestycjami infrastrukturalnymi coraz rzadziej mówi się wyłącznie o kosztach wykonania robót.

Znacznie ważniejsza staje się przewidywalność realizacji.

Jeżeli wybrana technologia pozwala skrócić czas budowy, ograniczyć ingerencję w otoczenie, zmniejszyć ryzyko kolizji z istniejącą infrastrukturą oraz zapewnić wysoką jakość wykonania, jej rzeczywista wartość może okazać się znacznie większa niż wynikałoby to z porównania ceny za metr robót.

To właśnie dlatego coraz więcej inwestorów zaczyna patrzeć na inwestycję nie przez pryzmat ceny początkowej, lecz całkowitej wartości, jaką wybrane rozwiązanie przyniesie przez następne kilkadziesiąt lat.

Bibliografia

1. Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. 2024 poz. 1320 ze zm.) – kryteria oceny ofert oraz koszt cyklu życia.
   https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190002019
2. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych – wprowadzenie możliwości stosowania kosztu cyklu życia (LCC) jako kryterium oceny ofert.
   https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32014L0024 
3. ISO 15686-5:2017 – Buildings and constructed assets – Service life planning – Part 5: Life-cycle costing – międzynarodowa norma dotycząca analizy kosztów cyklu życia obiektów budowlanych.
   https://www.iso.org/standard/61148.html
4. ISO 31000:2018 – Risk Management – Guidelines – międzynarodowe wytyczne dotyczące zarządzania ryzykiem w projektach i organizacjach.
   https://www.iso.org/iso-31000-risk-management.html
5. ISO 9001:2015 – Quality Management Systems – Requirements – norma dotycząca systemów zarządzania jakością.
   https://www.iso.org/standard/62085.html
6. PN-EN 1610:2015-10 – Budowa i badania przewodów kanalizacyjnych – Polska Norma określająca wymagania dotyczące wykonania i odbioru przewodów kanalizacyjnych.
   https://sklep.pkn.pl 
7. PN-EN 752:2017 – Systemy kanalizacyjne na zewnątrz budynków – Polska Norma dotycząca projektowania, eksploatacji i zarządzania systemami kanalizacyjnymi.
   https://sklep.pkn.pl 
8. Urząd Zamówień Publicznych – Rachunek kosztów cyklu życia (LCC) – oficjalne opracowanie dotyczące stosowania kosztu cyklu życia w zamówieniach publicznych.
   https://www.gov.pl/web/uzp/rachunek-kosztow-cyklu-zycia 
9. Komisja Europejska – Buying Green! A Handbook on Green Public Procurement – podręcznik dotyczący zielonych zamówień publicznych oraz uwzględniania kosztów cyklu życia.
   https://environment.ec.europa.eu/topics/circular-economy/green-public-procurement_en  
10. Komisja Europejska – Life Cycle Costing (LCC) Toolbox – narzędzia i wytyczne dotyczące analizy kosztów cyklu życia.
    https://green-business.ec.europa.eu/green-public-procurement/life-cycle-costing_en  
11. Polska Izba Inżynierów Budownictwa (PIIB) – publikacje techniczne i materiały dla uczestników procesu budowlanego.
    https://piib.org.pl 
12. Polska Fundacja Technik Bezwykopowych (PFTT) – materiały dotyczące technologii bezwykopowych i ich zastosowania w infrastrukturze podziemnej.
    https://pftt.pl 
    
    Autor przygotował artykuł w oparciu o obowiązujące przepisy prawa, międzynarodowe normy, wytyczne Komisji Europejskiej oraz publikacje branżowe dotyczące zarządzania inwestycjami infrastrukturalnymi, kosztów cyklu życia (LCC), zarządzania ryzykiem i technologii bezwykopowych.